Hướng dẫn cách đọc tên (danh pháp) côn trùng

Danh pháp côn trùng nói riêng hay danh pháp của bất kỳ loài động thực vật nào trên thế giới hiện nay đều theo một quy chuẩn mà các nhà khoa học đã quy ước.

Danh pháp loài bắt nguồn từ cách đặt tên đôi bằng tiếng Latinh (nomenclature binomial) do C. V. Linnaeus đề xướng năm 1753 và mãi tới năm 1867 mới chính thức được thế giới công nhận thông qua hội nghị quốc tế về thực vật học họp lần thứ nhất ở Paris. Về sau nhiều hội nghị thực vật học và động vật học tiếp theo đều thống nhất thừa kế qui tắc của Linnaeus để sửa đổi, bổ sung thành luật quốc tế về cách đặt tên thực vật (International Code Botanical Nomenclature, viết tắt là ICBN) và luật quốc tế về cách đặt tên động vật (International Code Zoological Nomenclature, viết tắt ICZN).

Papilio polytes Linnaeus, 1758

Papilio polytes Linnaeus, 1758. Ảnh: Nguyễn Ngọc Lâm

Theo đó, một tên loài theo theo danh pháp khoa học gồm 2 tổ hợp từ Latinh

1.  Từ thứ nhất: là danh từ chỉ tên Giống (Genus)
2. Từ thứ hai: được gọi là tính ngữ, nói lên đặc điểm nào đó của loài để phân biệt với các loài cùng Giống.

Bên cạnh đó, còn có năm công bố và tên của tác giả.

Cụ thể:
– Tên Giống (viết Hoa chữ cái đầu và in nghiêng)
– Tiếp đến là tên Loài (viết thường chữ cái đầu và in nghiêng)
– Tiếp theo là tên Tác giả (viết Hoain thường)
– Tiếp đến là dấu phẩy,
– Cuối cùng là năm công bố.

Cách đặt tên cũng rất thú vị
– Tên người được đặt là nam giới thì tên Loài đứng sau tên Giống và thêm đuôi -i
– Tên người được đặt là nữ giới thì tên Loài đứng sau tên Giống và thêm đuôi -ae

Ví du:
– Loài Neolucanus parryi Leuthner, 1885: Phát hiện loài mới thuộc Giống Neolucanus và được đặt theo tên ông Parry do tác giả Leuthner công bố năm 1885
– Loài Lucanus dongi Maeda, 2009: Phát hiện loài mới thuộc giống Lucanus và được đặt theo tên ông Đông do tác giả Maeda công bố năm 2009
– Loài Neolucanus baongocae Nguyen, 2013: Phát hiện loài mới thuộc Giống Neolucanus và được đặt theo tên bà Bảo Ngọc do tác giả Nguyễn công bố năm 2013

Như vậy nhìn vào tên một loài ta luôn biết đc tên tác giả dù loài đó có được mô tả hàng trăm năm trước đi chăng nữa. Người được đặt tên thường là người thân yêu của tác giả, hoặc người có công rất lớn mà tác giả muốn đặt để cám ơn, hoặc tên địa danh nơi phát hiện ra, hoặc tên một đặc điểm đặc biệt điển hình của loài mới hay thậm chí nó mang ý nghĩa đại diện cho một ý tưởng, hay một học thuyết nào đó của tác giả. Như vậy với việc phát hiện ra loài mới đã rất quan trọng thì tên loài cũng cho chúng ta thấy rất nhiều điều thú vị xung quanh loài đó.

Các quyền lợi của tác giả thường là quyền lợi vô hình, không gì đong đếm được. Bạn nghĩ thế nào nếu bạn được đặt tên loài mới sau khi bạn giúp đỡ tác giả tìm ra nó, bạn sẽ rất vinh dự và mọi người trong giới nghiên cứu sẽ dành cho bạn cái nhìn thiện cảm khi gặp bạn và biết loài này được đặt tên bạn. Sự thực bạn hẳn cũng rất tự hào để khoe với bạn bè điều đó. Chả thế mà các nhà tài phiệt thậm chí dành cả hàng chục ngàn đô để tài trợ cho một nhà khoa học nghiên cứu với giao ước là được đặt tên loài. Hay thậm chí có cả một trang web công khai của quốc tế chuyên tổ chức mua và bán đấu giá để được đặt tên loài với giá trị có khi lên đến hàng trăm ngàn USD.

Mẫu vật dùng để mô tả (mẫu chuẩn – Là mẫu mà bạn dùng nó để bảo vệ cho nghiên cứu khoa học của mình) được đặt ở các bảo tàng lớn trên thế giới và bảo quản nghiêm ngặt. Các mẫu chuẩn là báu vật vô giá của bảo tàng (thường bảo tàng lớn như bảo tàng lịch sử tự nhiên London, Leiden, Paris… nổi tiếng là nhờ bộ mẫu chuẩn này). Tên tác giả và tên loài sẽ tồn tại ở đó hàng trăm năm và chắc là đủ lâu để con cái họ có một ngày nhận ra là cụ kỵ mình cũng có công xây dựng khoa học.

Bài viết có trích dẫn thêm tư liệu của nhà côn trùng học Nguyễn Quang Thái

Comments

comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *