Staphylinidae: Họ cánh cộc

Họ: Staphylinidae
Siêu Họ: Staphylinoidea
Bộ: Coleoptera
Tên tiếng Anh: Rove Beetle
Tên tiếng Việt: Kiến ba khoang, kiến kim…

Họ Cánh cộc có tên tiếng Anh là Rove beetle. Cái tên Cánh cộc bắt nguồn từ hình dáng cơ thể chúng. Hầu hết cánh của các loài này chỉ kéo dài từ đốt ngực sau cho tới quãng giữa bụng.

Hiện nay trên thế giới đã phát hiện được khoảng 63.000 loài thuộc Họ Staphylinoidea. Đây thật sự là Họ có số loài khá lớn trong Bộ cánh cứng. Mỗi năm có 400 loài mới được phát hiện và miêu tả, và một số ước tính cho rằng 3/4 số loài sống tại vùng nhiệt đới chưa được biết đến.

Kiến ba khoang

Mô tả loài (Description)

Kích thước cơ thể nhỏ, dài chỉ khoảng 2 – 30mm. Hai mép bên cơ thể gần như song song với nhau. Hình dáng thân chủ yếu thon dài, một số ít loài lại có thân tròn và bầu. Màu sắc có thể là vàng, nâu đỏ cho đến nâu hay đen. Ăng ten thường có 11 đốt, khá đều và có dạng ống, một số chi có một phần ăng ten hơi phình nhìn giống cây chùy. Phần bụng có thể rất dài và mềm dẻo.

Đặc điểm nổi bật của Họ Cánh cộc là lớp cánh cứng ngoài rất ngắn, chỉ che phủ được một nửa phần bụng và để lộ ra 6 hay 7 đốt bụng với các khớp liền nhau ở phần lớn các loài. Một thiểu số bọ Cánh cộc có cánh… không cộc lắm, che phủ gần hết thân, nhưng vẫn dễ nhận ra với 6 đốt bụng có thể nhìn thấy rõ. Có những loài Cánh cộc có hình dạng rất giống kiến, và vì vậy chúng mang các tên gọi có chữ “kiến” như kiến ba khoang, kiến hoang, kiến kim, kiến lác, kiến gạo, kiến nhốt, kiến cong…

Loài nổi tiếng nhất trong Họ Cánh cộc có lẽ là con Kiến ba khoang. Cái tên gọi này một lần nữa chứng minh cho cách gọi “trông mặt mà bắt hình dong” của người Việt. Cả cơ thể chia làm ba khoang màu sắc riêng biệt, và trông giống kiến nên bị gọi là “Kiến ba khoang”. Thật ra tên khoa học của nó là Paederus fuscipes, một loài thuộc Họ cánh cộc Staphylinidae.

“Kiến ba khoang” là một loài côn trùng có ích, thường xuyên ăn các loại côn trùng nhỏ gây hại hoa màu, tuy nhiên chúng có đặc tính hướng sáng, vì vậy hay bay vào khu vực dân cư. Kiến ba khoang và các anh em của nó thuộc Phân Họ Cánh cộc là Paederinae có chứa một hóa chất tên là pederin, độc gấp 15 lần chất độc của rắn hổ mang. Bản thân Kiến ba khoang không chủ động tấn công người, nhưng khi bị con người đập chết, làm vỡ tuyến độc trong cơ thể chúng, chất pederin lan ra, khiến phần da tiếp xúc bị phỏng rộp, gây đau đớn.

Hình dạng ấu trùng (Larvae)

Ấu trùng dạng Campodeiform, chuyên săn các loài côn trùng nhỏ hơn làm thức ăn.

Ấu trùng một loài thuộc Họ cánh cộc. Ảnh: Alex Wild

Môi trường sống (Habitat)

Các loài thuộc Họ này sống trên cây, dưới các vỏ, bẹ cây hoặc dưới tán lá, các tàn dư động thực vật. Một số loài sống gần biển, khu vực bị ngập triều cường. Thức ăn chính là các loài côn trùng và các động vật không xương sống khác.

Một số khác là động vật ký cư, sống nhờ tổ của các loài kiến hay mối. Một số khác hỗ sinh với các loài thú bằng cách săn bắt bọ chét hay các loài ký sinh làm hại vật chủ. Ngoài ra, còn có các thành viên của Giống Aleochara sống ký sinh trên các côn trùng khác, ví dụ như một số ấu trùng ruồi.

Do thói quen săn bắt và ăn thịt các loài côn trùng khác, người ta từng xem xét sử dụng bọ cánh cộc như là một công cụ phòng trừ sinh học và đánh giá chúng như là một trong những tác nhân kiểm soát “dân số” các sinh vật trong tự nhiên. Tuy nhiên, các thử nghiệm sử dụng bọ cánh cộc nhằm trừ sâu hại chưa đem lại kết quả nào đáng kể. Trong số đó thì nhóm bọ Cánh cộc dạng ký sinh (parasitoid) như Aleochara tỏ ra thành công hơn cả.

Trong số bọ Cánh cộc, Giống Stenus có lối săn mồi đáng chú ý. Chúng là loài săn mồi chuyên ăn thịt các động vật không xương sống nhỏ (chẳng hạn như bọ đuôi bật collembola). Môi dưới của chúng có thể được phóng dài ra như lưỡi tắc kè nhờ vào áp suất máu, trên đầu môi có nhiều lông nhọn và gai để tóm giữ lấy con mồi mà nó bắt được.

Một số hình ảnh

Plochionocerus sp. Ảnh: Alex Wild

Devil’s Coach Horse. Ảnh: BenPhil

Comments

comments

You may also like...

1 Response

  1. 30/10/2016

    […] viên của đại gia đình bọ cánh cứng. Cụ thể, “kiến ba khoang” thuộc Họ cánh cộc Staphylinidae, Bộ cánh cứng Coleoptera. Các thành viên của Họ cánh cộc có mặt hầu như […]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *