Xin đừng thù ghét Kiến ba khoang!

Cách đây vài năm, trong một dịp về miền Tây tham quan mô hình trồng cây ăn trái của một người bạn. Tôi vô tình tìm thấy một loài côn trùng nhỏ bé ở các khu đồng ruộng. Đó chính là con “kiến ba khoang”. Người bạn bảo rằng ở thành phố nó là hung thần của người dân, nhưng ở vùng quê nó là bạn của nhà nông. Mình nghĩ loài “kiến” nhỏ bé này sao lại có mặt ở đây, nên bắt về một ít để tìm hiểu.

Qua thông tin báo đài, hầu hết chúng ta xem con “kiến ba khoang” là một loài côn trùng gây hại, “cắn” rất đau, gây ra các vết phồng rộp trên cơ thể. Mỗi khi thấy chúng, người ta tìm mọi cách để tận diệt cứ như thể đó là một sinh vật đáng sợ đến từ hành tinh nào vậy.

Qua thời gian tìm hiểu và nuôi chúng. tôi thật sự bất ngờ về con “kiến ba khoang”. Nhân dịp vừa xem một clip về “kiến ba khoang” trên VTV1 nên tôi chia sẻ những suy nghĩ cá nhân về loài côn trùng bé nhỏ này.

Kiến ba khoang đang tấn công một con rầy. Nguồn: nbair.res.in

Kiến ba khoang đang tấn công một con rầy. Nguồn: nbair.res.in

“Kiến” nhưng không phải là kiến

Trước tiên là về cái tên “kiến ba khoang”. Người Việt có câu nói “trông mặt mà bắt hình dong” là ám chỉ nhìn hình dáng bên ngoài mà phán đoán con người ta. Và con “kiến ba khoang” là một nạn nhân của câu nói đó. Thoạt nhìn, nó khá giống kiến: cơ thể thon dài, chia thành 3 đốt (khoang) rõ rệt gồm đầu, ngực và bụng. Các đốt được phân chia màu sắc rõ ràng, chủ yếu là đen và đỏ, đã vậy lại còn bò rất nhanh nữa chứ. Nhưng thật ra, nó không phải là kiến, mà là một thành viên của đại gia đình bọ cánh cứng. Cụ thể, “kiến ba khoang” thuộc Họ cánh cộc Staphylinidae, Bộ cánh cứng Coleoptera. Các thành viên của Họ cánh cộc có mặt hầu như khắp thế giới (trừ khu vực Nam Cực). Chúng sống dưới đất, trong các thảm thực vật. Bạn dễ dàng bắt gặp các loài của Họ này lang thang khắp nơi trong vườn tược nhà mình. Chính vì vậy tên tiếng Anh của chúng là Rove beetle (bọ cánh cứng lang thang).

Gọi là cánh cộc bởi vì cánh của chúng không thể che phủ hết phần bụng, mà chỉ ngắn cũn cỡn (chính là phần màu đen ở giữa cơ thể), để lộ rõ các đốt bụng, nên mới nhìn qua nó không có đặc điểm gì giống bọ cánh cứng cả, mà hoàn toàn giống con kiến. Do đó “kiến ba khoang” bị gọi nhầm thành kiến là vì vậy. (Để tiện theo dõi, từ đoạn này trở đi tôi sẽ không để ngoặc kép cụm từ kiến ba khoang nữa, mà xem đây là một cái tên cụ thể)

Loài kiến ba khoang mà báo chí hay nói đến có tên khoa học là Paederus fuscipes, thuộc Genus (Giống) Paederus. Trong cơ thể chúng có chứa chất Pederin. Có nhiều tài liệu nói rằng Pederin là một túi chất độc trong cơ thể kiến ba khoang, dùng để tự vệ. Nhưng thực tế không phải vậy. Pederin tồn tại trong Hemolymph, đây là một chất lỏng được xem là “máu” của các loài côn trùng. Khi bị tiếp xúc với không khí, Hemolymph bị oxy hóa trở thành màu xanh lục (đó là lý do vì sao bạn giết một con sâu sẽ thấy máu nó xanh lè là vậy).

Kiến ba khoang phân bố hầu như khắp cả nước, hoạt động chủ yếu về đêm, bị thu hút bởi ánh sáng, do đó nó dễ dàng bay vào nhà bạn vào buổi tối vì bị hấp dẫn bởi ánh đèn. Kiến ba khoang không chủ động tấn công con người, nó chỉ bò và leo trèo khắp ngóc ngách nhà bạn. Nhưng khi bạn đập chết nó (hoặc vô tình dẫm chết hoặc nằm đè lên), chất Pederin thoát ra ngoài, tiếp xúc với phần da, khiến nơi đó trở nên phỏng rộp, gây đau rát và nhức nhối.

Không chỉ riêng ở Việt Nam, nhiều người trên thế giới cũng bị tình trạng này. Thậm chí y học gọi các trường hợp bị bỏng rát do chất độc từ các loài thuộc Paederus là Paederus dermatitis – viêm da Paederus.

Một người bạn tuyệt vời

Ở một góc nhìn khác, kiến ba khoang là một sinh vật vô cùng hữu ích, đặc biệt với nhà nông. Cả ấu trùng và kiến ba khoang trưởng thành đều săn các loại côn trùng hại hoa màu như rầy nâu, rệp… làm thức ăn. Chúng thật sự là những thiên địch đáng sợ.

Kiến ba khoang hầu như xuất hiện trong cả năm, trong hầu hết các điều kiện thời tiết. Nhưng đặc biệt nhiều vào các tháng mùa mưa (tại Việt Nam) từ tháng 6 đến tháng 9. Điều này dễ hiểu vì đây cũng là thời điểm bùng phát các loài côn trùng thân mềm – thức ăn chính của chúng.

Kiến ba khoang đẻ trứng trong các hốc đá, thảm thực vật, các rãnh nứt dưới đất. Trứng cần khoảng 2 tuần để nở thành ấu trùng. Và mất khoảng 30 – 40 ngày để trưởng thành thật sự. Ấu trùng có dạng Campodeiform – là một dạng ấu trùng bọ cánh cứng có chân chuyên săn các loài côn trùng nhỏ khác làm thức ăn.

Kiến ba khoang được xem là một trong những loài côn trùng kiểm soát sinh học tự nhiên tốt nhất thế giới. Đến mức nó trở thành một phép thử cho các sản phẩm gạo biến đổi gien của Trung Quốc.

Ai cũng biết gạo đóng vai trò quan trọng trong vấn đề lương thực toàn cầu, là thứ không thể thiếu với hàng tỉ con người (trong đó có chúng ta). Tuy nhiên mỗi năm lượng lúa bị côn trùng phá hại là rất lớn, đặc biệt là loài rầy nâu Nilaparvata lugens gây ảnh hưởng nhiều nhất. Chúng hút nhựa cây khiến cây héo quắt rồi chết. Biện pháp duy nhất là phun thuốc trừ sâu, nhưng theo thời gian chúng ngày càng lờn thuốc, chưa kể đến những tác hại của thuốc tới sức khỏe con người. Vì vậy Trung Quốc tạo ra một loại gạo biến đổi gien có khả năng kháng được loài rầy nâu này. Loại gien này sẽ giúp cây lúa có sức đề kháng cao, không bị chết khi bị rầy tấn công.

Nhưng trước khi được cấp phép trồng đại trà, Trung Quốc phải thực hiện rất nhiều thí nghiệm vô cùng phức tạp, tất cả nhằm chứng minh được rằng cái gien được biến đối ấy không ảnh hưởng tới các loài thiên địch hữu ích như ấu trùng lace wing, kiến ba khoang….

Hàng loạt các câu hỏi như kiến ba khoang ăn ấu trùng rầy nâu có bị gì không? Kiến ba khoang ăn nhộng rầy nâu có bị gì không? kiến ba khoang ăn rầy nâu trưởng thành có bị gì không? v.v… cần phải được trả lời. Sau đó phải theo dõi các giai đoạn phát triển của kiến ba khoang (và ấu trùng lace wing) để xem có gì bất thường hay không, chẳng hạn tỉ lệ trứng của kiến ba khoang có bị hư hỏng nhiều không? Ấu trùng phát triển ra sao? Thời gian phát triển của chúng bị rút ngắn hoặc kéo dài ra không? Các đời sau có di chứng gì không? v.v… tóm lại là qua hàng loạt thí nghiệm phức tạp dựa trên sự an toàn của các loài thiên địch thì mới đưa ra được kết luận. Tạo ra gien biến đổi là một chuyện, nhưng vẫn phải kết hợp với thiên địch tự nhiên để hạn chế sự gây hại của rầy nâu.

Qua các thông tin trên, chúng ta có thể thấy kiến ba khoang thật sự là một người bạn tuyệt với đối với con người. Thử hình dung nếu không có kiến ba khoang và các loài côn trùng hữu ích khác, thì lương thực hàng năm sẽ còn thất thu thêm bao nhiêu nữa. Ở khía cạnh nào đó, chúng ta phải cám ơn kiến ba khoang mới đúng. Đành rằng những cuộc thăm viếng lúc nửa đêm của chúng gây ra khá nhiều sự lo ngại và phiền toái, nhưng nếu bạn hiểu về chúng, hiểu về tự nhiên thì hoàn toàn có thể tránh được các sự cố không mong muốn này.

———–
Các bạn có thể tìm hiểu thêm về vụ thí nghiệm của Trung Quốc về ảnh hưởng của gạo biến đổi gien đối với kiến ba khoang tại đây:
http://www.nature.com/articles/srep30303

Comments

comments

You may also like...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *